GEL─░┼×─░M PS─░KOLOJ─░S─░-3 (Kuramlar)

9.592 okundu

Geli┼čim Psikolojisi,
Geli┼čimin Temel ─░lkeleri ,
PIAGETÔÇÖin Bili┼čsel Geli┼čim Kuram─▒ ─░le ─░lgili Temel Kavramlar,
P─░AGET Bili┼čsel Geli┼čim D├Ânemler,
HE─░NZ Werner Kuram─▒ ,
JEROME BRUNER Kuram─▒,
Dil Geli┼čimi ,
Ki┼čilik Geli┼čimi ,
Savunma Mekanizmalar─▒ ,
Erik EriksonÔÇÖun Psikososyal Geli┼čim D├Ânemleri ,
Rogres ve Benlik Kuram─▒,
Maslow ve Kendini Ger├žekle┼čtirme Teorisi,
Ahlak Geli┼čimi,
Zihinsel Geli┼čim
Burdan bilgisayar─▒n─▒za indirebilirsiniz.>>>>>>>>>>>>>geli┼čim kuramlar─▒

 

Geli┼čim Kuramlar─▒

Geli┼čimin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒nda kuramlar─▒n rol├╝n├╝n ne oldu─ču konusunda
├že┼čitli yan─▒tlar vard─▒r. Kuramlar, her ┼čeyden ├Ânce olgular─▒n
d├╝zenlenmesi ve yo─čunla┼čt─▒r─▒lmas─▒ i├žin temel sa─člayan betimleyici-
a├ž─▒klay─▒c─▒ bir rol oynarlar. Kuramlar ayr─▒ca gelecek olaylar─▒ kestirme
olana─č─▒n─▒ da sa─člarlar. Ancak bir kuram─▒n “s─▒nanabilir” ve dolay─▒s─▒yla
“reddedilebilir” ya da “yanl─▒┼članabilir” olmas─▒ da gerekir.

Bir psikoloji kuram─▒n─▒n di─čer psikoloji kuramlar─▒yla ve disiplinleriyle
b├╝t├╝nle┼čmesi de ├Ânemli bir noktad─▒r. Dolay─▒s─▒yla, kapsaml─▒
bir geli┼čim kuram─▒n─▒n olu┼čturulmasmda a┼ča─č─▒daki ilkelerin ├Ânemi
vurgulanmaktad─▒r:

– “Genel bir psikolojik geli┼čim kuram─▒, ba┼člang─▒├žta i├žinde di─čer
kuramsal ve amprik y├Ânelimlerin b├╝t├╝nle┼čebilece─či halen varolan bir
kurama dayan─▒r”. ├ľrne─čin bir geli┼čim kuram─▒, felsefe, sosyal psikoloji,
matematik, uygulamal─▒ psikiyatri, psikopatoloji, psikoterapi, e─čitim
gibi bir├žok bilgi alan─▒yla ili┼čkilendirilebilir.

– “Bir psikolojik geli┼čim kuram─▒, insan geli┼čiminin bir alan─▒n─▒
odak noktas─▒ olarak kabul edip i├žindeki ve ├ževresindeki di─čer geli┼čim
alanlar─▒yla b├╝t├╝nle┼čerek g├╝venilir bi├žimde ortaya ├ž─▒kabilir”. ├ľrne─čin
Piaget’in kuram─▒ bili┼čsel bir kuramd─▒r, psikolojinin di─čer alanlar─▒ndan
(geli┼čim psikolojisi, ├Â─črenme psikolojisi, sosyal psikoloji) bili┼čsel alana
do─čru bir y├Ânelme vard─▒r.

– “Bir psikolojik geli┼čim kuram─▒ geni┼č say─▒daki disiplinlerden
s├╝z├╝lerek ortaya ├ž─▒kar”. Disiplinleraras─▒ bir yakla┼č─▒m, genel bir psikoloji
kuram─▒ i├žin gerekli daha derin ara┼čt─▒─▒malara olanak verir. De─či┼čik
disiplinler de ayn─▒ alan ├╝zerine e─čilebilirler, disiplinlerin bir araya
gelmesi kuramlar─▒n birbiri i├žinde erimesini sa─člar, sonu├žta kesitsel ve
bir├žok alan─▒ kapsayan ve derinli─če ula┼čmay─▒ sa─člayan teknikler elde
edilebilir.

– “Bir psikolojik geli┼čim kuram─▒, bireyin ├Âznel olarak ya┼čad─▒─č─▒
t├╝m psikolojik ├ževreyi i├žine al─▒r”. B├Âylece bir geli┼čim kuram─▒ d├╝┼č├╝nce,
duygu, benlik, ahlak, yarat─▒c─▒l─▒k, toplumsalla┼čma gibi geli┼čim alanlar─▒n─▒,
bireyin okul, toplum, k├╝lt├╝r gibi ortamlardaki durumunu inceleyebilir.

– “Bir psikolojik geli┼čim kuram─▒, bir insan─▒n t├╝m psikolojisi ile
ilgili olan mevcut kavramlar─▒n hepsiyle ilgilenir.” ├ľrne─čin bir kuram,
do─ča-kazan─▒m gibi tart─▒┼čma konular─▒yla, kritik d├Ânemler, ├žocuk yeti┼čtirme
teknikleri, anksiyetenin geli┼čimsel i┼člevi gibi sorunlarla ilgilenir.

– “Bir psikolojik geli┼čim kuram─▒, sentez ve b├╝t├╝nle┼čtirme ├Âzelli─činin
yan─▒s─▒ra, baz─▒ uzla┼čmaz ├Â─čeleri reddetmek zorunda kalabilir”.
├ľrne─čin, davran─▒┼č├ž─▒l─▒─č─▒n Piaget’in kuram─▒yla ters d├╝┼čt├╝─č├╝ a├ž─▒kt─▒r. Ancak,
de─či┼čik bir yakla┼č─▒mla ├Âyle bir reddetme yolu izlemeyebilir ve
davran─▒┼č├ž─▒ yakla┼č─▒mlar safd─▒┼č─▒ edilmeyebilir.

– “Bir psikoloji kuram─▒ belirli uygulamalar i├žin ├Âzel ba─člant─▒
s├╝re├žleri geli┼čtirebilir”. ├ľrne─čin, bir geli┼čim kuram─▒n─▒n e─čitim programlar─▒
geli┼čtirmede ├Ânemli katk─▒lar─▒ olabilir.

– “Bir psikoloji kuram─▒ bir geli┼čim evreleri tasla─č─▒ i├žerebilir”.
Evrelerin varl─▒klar─▒ ve ├Âzellikleri tart─▒┼čma konusu olmakla birlikte
betimleyici ve a├ž─▒klay─▒c─▒ rolleri kabul edilmektedir.

– “Bir psikoloji kuram─▒ b├╝t├╝n k├╝lt├╝r ve alt k├╝lt├╝rlerle ili┼čkilidir.”

– “Bir psikolojik geli┼čim kuram─▒ toplumsal normdan ayr─▒lan bireyin
geli┼čimine de yer vermelidir”. Ama├ž, daha kapsaml─▒ bir insan
geli┼čimi i├žin bir├žok kaynak ve i├žg├Âr├╝den ├╝r├╝n alabilmektir. Karl Popper’in
dedi─či gibi, kuramlar d├╝nyay─▒ bilimsel olarak avlayabilmek i├žin
a─č olarak kullan─▒l─▒rlar, b├╝t├╝n ├žaba a─č─▒ daha ince ├Ârebilmek olmal─▒d─▒r
(S. ve C. Modgil, 1980).

Modern geli┼čim ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n ├žo─ču kuramlar─▒n yol g├Âstericili─činde
yap─▒lm─▒┼č ve yap─▒lmaktad─▒r. ├ľzellikle d├Ârt b├╝y├╝k psikoloji
kuram─▒ b├╝t├╝n ara┼čt─▒rmalar─▒ etkilemektedir.

Geli┼čim psikolojisine y├Ân veren temel kuramlardan biri olgunla┼čma
kuram─▒ (maturational theory)’dir. Bu kuram─▒n dayand─▒─č─▒ temel
d├╝┼č├╝nce, ├žocukta zaman i├žinde g├Âr├╝len de─či┼čimlerin ├žo─čunun bedendeki
├Âzel ve ├Ânceden belirlenmi┼č bir ┼čema ya da plana g├Âre ortaya
├ž─▒kt─▒─č─▒d─▒r. Bu g├Âr├╝┼če g├Âre olgunla┼čma bu plan─▒n do─čal a├ž─▒l─▒m─▒n─▒n ortaya
├ž─▒kmas─▒d─▒r. B├╝t├╝n geli┼čimlerin do─čal s├╝re├žlerin ve biyolojik planlar─▒n
a├ž─▒l─▒m─▒yla kendi kendine d├╝zenlendi─čini savunan bu g├Âr├╝┼č Arnold
Gessell taraf─▒ndan geli┼čtirilmi┼čtir. Gessell, ├Âncelikle ├žocuklar─▒n
fiziksel ve devinimsel geli┼čimini incelemi┼č ve -├žok az bir muhalefete
kar┼č─▒- pek ├žok kabul g├Ârm├╝┼čt├╝r. Buna kar┼č─▒l─▒k, ki┼čilik ve zihin geli┼čimine
ili┼čkin olgunla┼čmac─▒ g├Âr├╝┼č ┼čiddetle ele┼čtirilmektedir.

Sigmund Freud’un geli┼čtirdi─či psikanalitik kuram (psychoanalytic
theory), insan─▒n psikolojik bak─▒mdan evrensel ilkelere uygun olarak
geli┼čti─čini kabul eder. Ancak Freud bir bireysel ki┼čili─čin i┼člevsel
y├Ânlerinin toplumsal bir ba─člam i├žinde bi├žimlendi─čine de inan─▒r. Freud’un
geli┼čimciIere en ├Ânemli katk─▒s─▒, t├╝m ya┼čam boyunca s├╝recek ├Âr├╝nt├╝lerin
olu┼čmas─▒nda erken ya┼čam deneyimlerinin ├Ânemini vurgulamas─▒d─▒r.

Toplumsal ├Â─črenme kuram─▒ (social learning theory) geleneksel
davran─▒┼č├ž─▒l─▒─č─▒ a┼čarak, ki┼čisel ve ├ževresel etkenlerin hepsinin birbiri
i├žine girmi┼č belirleyiciler olarak etkide bulundu─čunu savunur. Davran─▒┼č─▒n
├ževreden etkilendi─či do─črudur, fakat ├ževre de k─▒smen bizim taraf─▒m─▒zdan
yarat─▒l─▒r. Bu yakla┼č─▒m son derece etkili olmu┼čtur, ├ž├╝nk├╝
toplumsal geli┼čim s├╝re├žlerinin etkisiyle do─črudan ili┼čkilidir.

Psikolojik geli┼čimi kavraman─▒n bir ba┼čka yolu da d├╝┼č├╝nme ve
bilme s├╝re├žlerinin geli┼čimini ara┼čt─▒rmakt─▒r. Bili┼čsel geli┼čim kuram─▒
(cognitive-developmental theory)’n─▒n en ├Ânemli ad─▒ Jean Piaget’tir.
Piaget’in ├žal─▒┼čmalar─▒ toplumsal ve ahlaksal geli┼čimin de bili┼čsel
temelleriyle anla┼č─▒labilece─čini g├Âstermi┼čtir. Bili┼čsel geli┼čim kuram─▒,
temeldeki yap─▒ ile ya┼čant─▒ aras─▒ndaki dinamik etkile┼čimi vurgular; bili┼čsel
yeteneklerin geli┼čimine ve zihnin simgesel tasar─▒mlar─▒ anlama ve kullanma
becerisine ├Ânem verir.

Geli┼čim, ilerleyici (progressive), s─▒rasal (sequential) ve ku┼čaklar
boyunca ayn─▒ ├Âr├╝nt├╝y├╝ izleyen bir olu┼čumdur; ayn─▒ zamanda d├Âng├╝sel
(circular)dir, ├ž├╝nk├╝ her ku┼čak olgunla┼čt─▒k├ža gelecek ku┼ča─č─▒ b├╝y├╝t├╝r.
Ya┼čam d├Âng├╝s├╝n├╝n do─čas─▒ konusunda yazarlar, filozoflar, toplumbilimciler
├že┼čitli g├Âr├╝┼čler ortaya atm─▒┼člard─▒r. Ya┼čam d├Âng├╝s├╝n├╝n ilerleyen
ve s─▒rasal de─či┼čimleri konusunda, bu de─či┼čimlerin neden bir s─▒ra
ile meydana geldi─či, ne kadar─▒n─▒n biyolojik ne kadar─▒n─▒n toplumsal ya
da psikolojik etkenlerle belirlendi─či, bu de─či┼čimlerin b├╝t├╝n k├╝lt├╝rlerde
ve b├╝t├╝n bireylerde aynen ortaya ├ž─▒k─▒p ├ž─▒kmad─▒─č─▒… sorunlar─▒n─▒ a├ž─▒klayan
tek bir kuram hen├╝z ortaya at─▒labilmi┼č de─čildir.

Bununla birlikte, ├Âzellikle evrelere dayal─▒ geli┼čim kuramlar─▒n─▒n
t├╝m ya┼čam d├Âng├╝s├╝n├╝ kapsayacak bi├žimde kurulduklar─▒ s├Âylenebilir.
Sigmund Freud, Erik Erikson ve Jean Piaget insan geli┼čimini evrelere
ay─▒rarak inceleyen en ├Ânemli evre kuramc─▒lar─▒d─▒r. Daha ├Ânce belirtildi─či
gibi, evre kuramc─▒lar─▒ geli┼čimi, g├Ârece s─▒rasal, ani ve sabit bir de─či┼čimler
dizisi olarak g├Âr├╝rler. Evre kavram─▒, insan geli┼čimi ├žizgisinin
a┼čamal─▒ d├╝zeylere b├Âl├╝nd├╝─č├╝ g├Âr├╝┼č├╝ne dayan─▒r. Freud, her insan─▒n
oral, anal, fallik, lalent ve genital olmak ├╝zere bir dizi psikoseks├╝el
evreden ge├žerek geli┼čti─čini, ancak bu geli┼čmede ├Âzellikle ya┼čam─▒n ilk
y─▒llar─▒n─▒n ├Ânemli oldu─čunu kabul eder. Her evre, bireyin bir sonraki

Tablo 4

Ya┼čam S├╝resinde Geli┼čim Evreleri

EVRE: DO─×UM ├ľNCES─░ EVRE

Ya┼č d├Ânemi: Gebelikten do─čuma

Temel ├Âzellikler: fiziksel geli┼čim

Bili┼čsel evre P─░AGET: –

Ruhsal-cinsel evre FREUD: –

Ruhsal-toplumsal evre ER─░KSON: –

Ahlak evresi KOHLBERG: –

EVRE: BEBEKL─░K

Ya┼č d├Ânemi: Do─čumdan yakla┼č─▒k 18’inci aya

Temel ├Âzellikler: Geli┼čmi┼č hareket; basit dil;
toplumsal ba─članma

Bili┼čsel evre P─░AGET: Duyusal devinimsel

Ruhsal-cinsel evre FREUD: Oral; anal

Ruhsal-toplumsal evre ER─░KSON: G├╝ven/G├╝vensizlik

Ahlak evresi KOHLBERG: Ahlak-├Âncesi (Evre 0)

EVRE: ERKEN ÇOCUKLUK

Ya┼č d├Ânemi: Yakla┼č─▒k 18’inci aydan yakla┼č─▒k 6’─▒nc─▒ y─▒la

Temel ├Âzellikler: ─░yi geli┼čmi┼č dil; cinsel tip;
grup oyunu; okula haz─▒rl─▒─č─▒n biti┼či

Bili┼čsel evre P─░AGET: ─░┼člem-├Âncesi

Ruhsal-cinsel evre FREUD: Fallik; Oedipal

Ruhsal-toplumsal evre ER─░KSON: ├ľzerklik/Ku┼čku;
Giri┼čim/Su├žluluk

Ahlak evresi KOHLBERG: ─░taat ve ceza (Evre 1);
Kar┼č─▒l─▒kl─▒l─▒k (Evre 2)

{loadposition header}

EVRE: GEÇ ÇOCUKLUK

Ya┼č d├Ânemi: Yakla┼č─▒k 6’─▒nc─▒ y─▒ldan yakla┼č─▒k 13’├╝nc├╝ y─▒la

Temel ├ľzellikler: Bir├žok bili┼čsel s├╝re├ž yeti┼čkin
d├╝zeyinde (i┼člem h─▒z─▒ hari├ž); oyun grubu

Bili┼čsel evre P─░AGET: Somut i┼člem

Ruhsal-cinsel evre FREUD: ├ľrt├╝l├╝ d├Ânem

Ruhsal-toplumsal evre ER─░KSON: ├çal─▒┼čkanl─▒k/A┼ča─č─▒l─▒k duygusu

Ahlak evresi KOHLBERG: ─░yi ├žocuk (Evre 3)

EVRE: ERGENL─░K

Ya┼č d├Ânemi: Yakla┼č─▒k 13’├╝nc├╝ y─▒ldan yakla┼č─▒k 20’inci y─▒la

Temel ├Âzellikler: Erinlikle ba┼člar, olgunlukla biter;
y├╝ksek bili┼čsel d├╝zeylere ula┼čma; anababadan ba─č─▒ms─▒zl─▒k;
cinsel ili┼čki evreye ge├žmeden ├Ânce ├ž├Âzmek zorunda oldu─ču
bir ├žat─▒┼čma i├žerir.

Bili┼čsel evre P─░AGET: Soyut i┼člem

Ruhsal-cinsel evre FREUD: Genital evre

Ruhsal-toplumsal evre ER─░KSON: Kimlik/Rol kar─▒┼č─▒kl─▒─č─▒

Ahlak evresi KOHLBERG: Yasa ve d├╝zen (Evre 4)

EVRE: GEN├ç YET─░┼×K─░NL─░K

Ya┼č d├Ânemi: Yakla┼č─▒k 20’inci y─▒ldan yakla┼č─▒k 45’inci y─▒la

Temel ├Âzellikler: Meslek ve aile geli┼čimi

Bili┼čsel evre P─░AGET: –

Ruhsal-cinsel evre FREUD: –

Ruhsal-toplumsal evre ER─░KSON: Yak─▒nl─▒k/Yal─▒t─▒lm─▒┼čl─▒k

Ahlak evresi KOHLBERG: Toplumsal anla┼čma (Evre 5)

EVRE: ORTA YA┼×

Ya┼č d├Ânemi: Yakla┼č─▒k 45’inci y─▒ldan yakla┼č─▒k 65’inci y─▒la

Temel ├Âzellikler: Meslekte en y├╝ksek d├╝zey; kendini
de─čerlendirme; “bo┼č yuva” bunal─▒m─▒; emeklilik

Bili┼čsel evre P─░AGET: –

Ruhsal-cinsel evre FREUD: –

Ruhsal-Toplumsal evre ER─░KSON: ├ťretkenlik/Kendine d├Ân├╝kl├╝k

Ahlak evresi KOHLBERG: ─░lkeli evre (Evre 6 ve 7,
ikiside ender)

EVRE: ─░LER─░ YA┼×

Ya┼č d├Ânemi: Yakla┼č─▒k 65’inci y─▒ldan ├Âl├╝me

Temel ├ľzellikler: Aileden, ba┼čar─▒lardan tad alma;
ba─č─▒ml─▒l─▒k; dulluk; k├Ât├╝ sa─čl─▒k

Bili┼čsel evre P─░AGET: –

Ruhsal-cinsel evre FREUD: –

Ruhsal-toplumsal evre ER─░KSON: B├╝t├╝nl├╝k/Umutsuzluk

Ahlak evresi KOHLBERG: –

EVRE: ├ľL├ťM

Ya┼č d├Ânemi: –

Temel ├Âzellikler: ├ľzel anlamda bir “evre”

Bili┼čsel evre P─░AGET: –

Ruhsal-cinsel evre FREUD: –

Ruhsal-toplumsal evre ER─░KSON: –

Ahlak evresi KOHLBERG: –

Kaynak: Ph. G. Zimbardo, Psychology and Life, 1979.

Psikanalitik gelene─če ba─čl─▒ bir kuramc─▒ olan Erikson sekiz psikososyal
evre ay─▒rt eder; birey bunlar─▒n her birinde ba┼čar─▒yla ├ž├Âzmek zorunda oldu─ču
temel bir ├žat─▒┼čma ya┼čar. Erikson’un kuram─▒, ki┼činin ya┼čam s├╝resi
(life span) boyunca yer alan s├╝rekli bir ki┼čilik geli┼čimi s├╝recinden s├Âz
ederek Freud’un kuram─▒n─▒ a┼čar. Piaget, b├╝y├╝mekte olan ├žocu─čun i├žinde
ya┼čad─▒─č─▒ d├╝nyaya nas─▒l uyum sa─člad─▒─č─▒ sorununu temel olarak al─▒r ve
d├Ârt bili┼čsel geli┼čim evresi saptar. Kohlberg, Piaget’i izleyerek, ahlak
alan─▒nda alt─▒ evreli bir geli┼čim kuram─▒ olu┼čturmu┼čtur.

Tablo 4’te, ya┼čam s├╝resinde ortaya ├ž─▒kan geli┼čim evreleri belli
ba┼čl─▒ kuramlar a├ž─▒s─▒ndan, bu evrelerin yakla┼č─▒k ya┼člar─▒ ve temel olaylar─▒
belirtilerek g├Âsterilmektedir; Tablo 5 kuramlar─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒rmaktad─▒r.

Tablo 5

Geli┼čim Kuramlar─▒

B─░YOLOJ─░K KURAMLAR:

Geli┼čimin Do─čas─▒: Do─ča

Rehber S├╝re├ž: Olgunla┼čma

Birey: Etkin

Geli┼čimin Bi├žimi: Evre

Odak: Yap─▒da ve davran─▒┼čta g├Âzlenebilir de─či┼čimler

PS─░KOD─░NAM─░K KURAMLAR:

Geli┼čimin Do─čas─▒: Do─ča ve kazan─▒m

Rehber S├╝re├ž: Olgunla┼čma

Birey: Etkin

Geli┼čimin Bi├žimi: Evre

Odak: Ki┼čilik yap─▒s─▒nda i├žsel de─či┼čimler

KO┼×ULLANMA KURAMLARI:

Geli┼čimin Do─čas─▒: Kazan─▒m

Rehber S├╝re├ž: ├ľ─črenme

Birey: Edilgin

Geli┼čimin Bi├žimi: S├╝rekli

Odak: Davran─▒┼čta g├Âzlenebilir de─či┼čimler

B─░L─░┼×SEL TOPLUMSAL ├ľ─×RENME KURAMLARI:

Geli┼čimin Do─čas─▒: Kazan─▒m

Rehber S├╝re├ž: ├ľ─črenme

Birey: Il─▒ml─▒ etkin

Geli┼čimin Bi├žimi: S├╝rekli

Odak: Davran─▒┼čta g├Âzlenebilir de─či┼čimler

B─░L─░┼×SEL GEL─░┼×─░M KURAMLARI:

Geli┼čimin Do─čas─▒: Do─ča ve kazan─▒m

Rehber S├╝re├ž: Olgunla┼čma

Birey: Etkin

Geli┼čimin Bi├žimi: Evre

Odak: Zihinsey yap─▒da i├žsel de─či┼čimler

B─░LG─░-─░┼×LEM KURAMLARI:

Geli┼čimin Do─čas─▒: Kazan─▒m

Rehber S├╝re├ž: ├ľ─črenme

Birey: Etkin

Geli┼čimin Bi├žimi: S├╝rekli

Odak: Davran─▒┼čta g├Âzlenebilir de─či┼čimler

K├ťLT├ťREL-BA─×LAMSAL KURAMLAR:

Geli┼čimin Do─čas─▒: Do─ča ve kazan─▒m

Rehber S├╝re├ž: Olgunla┼čma ve ├Â─črenme

Birey: Etkile┼čimci

Geli┼čimin Bi├žimi: Sarmal

Odak: birey ile toplum aras─▒ndaki ili┼čki

Kaynak: Hoffman ve ark., 1994{loadposition header}

Geli┼čim alan─▒nda “olgunla┼čma kuram─▒” (A. Gesell) ve “etolojik
kuram” (K. Lorenz ve N. Tinbergen) genellikle biyolojik kuramlar
olarak adland─▒r─▒l─▒r. Freud’un “psikoseks├╝el kuram─▒” ve Erikson’un
“psikososyal kuram─▒” psikodinamik kuramlar ├žer├ževesinde yer al─▒r.
Bili┼čsel kuramlar grubunda Piaget’in “bili┼čsel geli┼čim kuram─▒”, Kohlberg’in
“ahlak geli┼čimi kuram─▒” ayr─▒ca “toplumsal bili┼č kuramlar─▒”,
“bilgi-i┼člem kuramlar─▒” bulunur. ├ľ─črenme kuramlar─▒ i├žinde “ko┼čullanma
kuramlar─▒” (Pavlov, Watson, Skinner) geleneksel kuramlard─▒r,
bunlar─▒ “toplumsal ├Â─črenme kuramlar─▒” (Dollard, Miller) izler; bu
grupta en yeni ak─▒m “bili┼čsel toplumsal ├Â─črenme kuram─▒” (Bandura)
olarak ortaya ├ž─▒kar. Geli┼čim alan─▒nda son olarak k├╝lt├╝rel-ba─člamsal
kuramlar’─▒ buluyoruz; Vygotsky’nin “toplumsal-tarihsel kuram─▒” ve
Bronfenbrenner’in “ekolojik kuram─▒” bu grupta yer almaktad─▒r (bk.
Tablo 5). B├╝t├╝n bu kuramlar insan geli┼čiminin d├╝zenli oldu─ču, dolay─▒s─▒yla
davran─▒┼č─▒n ├Ânceden kestirilebilece─či say─▒lt─▒s─▒na dayan─▒rlar.
Bir ayr─▒ks─▒l─▒k d─▒┼č─▒nda b├╝t├╝n kuramlar bireyi etkin bir varl─▒k olarak
g├Âr├╝rler. Bir kuram─▒n insan─▒n do─čas─▒n─▒, geli┼čimin ├Âz├╝n├╝ nas─▒l g├Ârd├╝─č├╝
sorusu kuramlar─▒n de─čerlendirilmesinde en ├Ânemli noktad─▒r (bu temel
g├Âr├╝┼čler a┼ča─č─▒da kuramlar kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒l─▒rken a├ž─▒klanmaktad─▒r).

Kuramlar─▒n Kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒

├ľnceki sayfalarda k─▒saca ├Âzetledi─čimiz geli┼čim kuramlar─▒n─▒ burada
daha ayr─▒nt─▒l─▒ bi├žimde ele alacak ve aralar─▒ndaki ili┼čkileri de
ara┼čt─▒raca─č─▒z. B├Âylece, geli┼čimin duygusal, bili┼čsel, toplumsal boyutlar─▒
aras─▒ndaki ihmal edilemez ba─člar─▒ da g├Ârm├╝┼č olaca─č─▒z. Bu arada kuramlara
y├Âneltilen temel ele┼čtiriler de ortaya konmu┼č olacakt─▒r. Ancak
bu ayr─▒nt─▒lara girmeden ├Ânce kuramlar─▒n gerisinde yer alan d├╝nya g├Âr├╝┼člerini
incelemekte yarar g├Âr├╝yoruz. Perlmutter ve Hall’─▒n (1992)
belirtti─či gibi, geli┼čimciler, geli┼čme s├╝re├žlerini a├ž─▒klamaya y├Ânelik
kuramlar─▒n─▒ kurarken insan─▒n do─čas─▒na ve davran─▒┼č s├╝re├žlerine ili┼čkin
de─či┼čik modellere dayan─▒rlar. Her model farkl─▒ bir d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝n├╝
temel al─▒r ve geli┼čimi temsil edecek farkl─▒ bir analoji kullan─▒r. B├Âylece,
geli┼čimciler taraf─▒ndan temel al─▒nan d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ onlar─▒n geli┼čimin
de─či┼čik y├Ânlerini tan─▒mlama, ara┼čt─▒rma ve yorumlama yollar─▒n─▒ etkiler.
Perlmutter ve Hall belliba┼čl─▒ ├╝├ž model oldu─čunu s├Âylemektedir:
Mekanistik, organizmik, diyalektik (ba┼čka yazarlar─▒n ba┼čka s─▒n─▒flamalar
yapt─▒─č─▒ g├Âzden ka├ž─▒r─▒lmamal─▒). Onlara g├Âre bu modellerin hi├žbiri
ne do─čru ne de yanl─▒┼čt─▒r; ama herbiri geli┼čimi anlamada rehber olarak
kullan─▒labilir (bk. Tablo 6. Okuyucunun Tablo 5 ile Tablo 6’y─▒ birlikte
incelemesi yararl─▒ olacakt─▒r).

Tablo 6

Geli┼čime ─░li┼čkin D├╝nya G├Âr├╝┼čleri

BENZETME:

Mekanistik: Makina

Organizmik: Organizma

Diyalektik: Orkestra m├╝zi─či

B─░REY:

Mekanistik: Genel olarak edilgin

Organizmik: Etkin

Diyalektik: Etkile┼čimsel

ODAK:

Mekanistik: Davran─▒┼čta g├Âzlenebilir de─či┼čimler

Organizmik: Yap─▒da i├žsel de─či┼čimler

Diyalektik: Birey ile toplum aras─▒nda ili┼čki

DE─×─░┼×─░M T├ťR├ť:

Mekanistik: Niceliksel

Organizmik: Niteliksel

Diyalektik: Niceliksel ve niteliksel

Kaynak: Perlmutter ve Hall, 1992.

Mekanistik modeller makina benzetmesini kullan─▒r ve geli┼čimin
de makinan─▒n i┼čleyi┼čini y├Âneten yasalar gibi d├╝zenli yasalara ba─čl─▒
oldu─čunu kabul eder. Geli┼čimi d─▒┼č g├╝├žler etkiler; davran─▒┼č ge├žmi┼čteki
deneyimlerle ve ┼čimdiki durumlarla bi├žimlenir. ─░nsanlar─▒n duygular─▒,
d├╝┼č├╝nceleri ve eylemleri de─či┼čir, ama yap─▒lar─▒ de─či┼čmez (otuz ya┼č─▒ndaki
biriyle yedi ya┼č─▒ndakinin bili┼čsel yap─▒lar─▒ farkl─▒ de─čildir). Bu modelde
davran─▒┼č uyar─▒lman─▒n sonucudur, dolay─▒s─▒yla insanlar─▒n eylemleri
├ževreye tepkiler do─črultusunda a├ž─▒klan─▒r. ├ľ─črenme kuramc─▒lar─▒ davran─▒┼č─▒
a├ž─▒klarken ve baz─▒ bili┼č kuramc─▒lar─▒ zihnin i┼čleyi┼čini a├ž─▒klarken
bu modeli kullan─▒rlar. Bu yakla┼č─▒mda insan edilgin bir varl─▒kt─▒r (ancak,
bu modelden kaynaklanan “toplumsal bili┼č kuram─▒”nda birey
ak─▒lc─▒ ba─člamda etkin say─▒lmaktad─▒r). Organizmik modeller insan─▒ etkin
ve de─či┼čen organizmalar olarak g├Âr├╝rler. ─░nsanlar ├ževreyle etkile┼čtikleri
i├žin k├Âkl├╝ bir bi├žimde de─či┼čirler. D├╝┼č├╝ncedeki geli┼čme deneyimin
basit bir sonucu de─čildir, yap─▒daki biyolojik temelli ├Âzel bir
de─či┼čimi yans─▒t─▒r (otuz ya┼č─▒ndaki birinin bili┼čsel s├╝re├žleri yedi ya┼č─▒ndaki
birininkinden niteliksel olarak farkl─▒d─▒r). Organizmik yakla┼č─▒m
geli┼čimin hedefiyle ve davran─▒┼č─▒n ├Ârg├╝tlenme bi├žimiyle ilgilenir; davran─▒┼č─▒n
d─▒┼čsal nedenini de─čil, bireyin i├žindeki de─či┼čim kurallar─▒n─▒ tan─▒ma
ve t├╝m sistemi betimleme amac─▒n─▒ g├╝der. Bu yakla┼č─▒mda birey etkindir,
etkinli─činin kayna─č─▒ da kendisidir. Diyalektik yakla┼č─▒m insan─▒n
s├╝rekli de─či┼čen bir ├ževreyle etkile┼čim i├žinde oldu─čunu kabul eder.
Geli┼čim, aralar─▒nda hi├žbir zaman yetkin bir uyum bulunmayan biyolojik,
fiziksel, psikolojik ve toplumsal boyutlara sahiptir. Diyalektik
yakla┼č─▒m birey ile toplum aras─▒ndaki ili┼čkiye odaklan─▒r; bireyin geli┼čimi
b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de tarihsel andaki olaylardan etkilenir (bu nedenle, y├╝zy─▒l─▒m─▒zda
do─čmu┼č birinin geli┼čimi ge├žen y├╝zy─▒lda do─čmu┼č birininkinden
farkl─▒ olacakt─▒r). Diyalektik yakla┼č─▒m─▒n mekanistik ve organizmik
yakla┼č─▒mlar─▒n kavramlar─▒n─▒ b├╝t├╝nle┼čtirebilece─čini ileri s├╝ren geli┼čimciler
vard─▒r (Perlmutter ve Hall, 1992).

┼×imdi, daha ├Ânce s├Âz├╝n├╝ etti─čimiz geli┼čim kuramlar─▒n─▒ birbiriyle
kar┼č─▒la┼čt─▒rarak inceleyebiliriz.

Olgunla┼čma kuram─▒ insano─člunun s─▒rasal bir b├╝y├╝me (sequential
growth) g├Âsterdi─či ilkesini embriyoloji ├žal─▒┼čmalar─▒ndan alm─▒┼čt─▒r. Embriyonun
epigenetik olarak baz─▒ evrelerden ge├žerek b├╝y├╝d├╝─č├╝ ve bu s─▒ran─▒n
her zaman sabit oldu─ču bu ├žal─▒┼čmalarda ortaya konmu┼čtur. ─░┼čte
bu embriyolojik modeli ├žocuk geli┼čimine uygulayan ki┼či Arnold Gesell
(1880-1961) olmu┼čtur. Gesell’e g├Âre, olgunla┼čma mekanizmas─▒
do─čumdan ├Ânce oldu─ču gibi sonra da geli┼čimi y├Ânlendirmeyi s├╝rd├╝r├╝r.
Geli┼čim h─▒zlar─▒ a├ž─▒s─▒ndan ├žocuklar aras─▒nda farkl─▒l─▒k olmakla birlikte
hepsi aynı sırayı izler. Çocuklar, sinir sistemleri yeterli derecede
olgunla┼čt─▒─č─▒nda, oturur, y├╝r├╝r ve konu┼čurlar. Bu geli┼čmede ├Â─črenmenin
├žok az katk─▒s─▒ vard─▒r. Ancak Gesell normal geli┼čim i├žin belirli ├ževresel
ko┼čullar─▒n da gerekli oldu─čunu kabul eder. Olgunla┼čma s├╝reci herhangi
bir bi├žimde zarar g├Ârd├╝─č├╝nde normal geli┼čim de engellenecektir.
├ľrne─čin embriyo oksijen yoklu─čuna u─črarsa organlar─▒n geli┼čiminde
ciddi sorunlar g├Âr├╝l├╝r. Do─čum sonras─▒ geli┼čimde de ├ževrenin belirli
ko┼čullar─▒ ta┼č─▒mas─▒ gerekmektedir. ├ľrne─čin, ├ževrelerinde yeterli derecede
uyaran olmayan, yeterli bak─▒m g├Ârmeyen kurum ├žocuklar─▒ iyi geli┼čemezler.
Gesell en ├Ânemli ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ devinim geli┼čimi alan─▒nda
yapm─▒┼č, ancak olgunla┼čma mekanizmas─▒n─▒n b├╝t├╝n geli┼čimi belirledi─čini
kabul etmi┼čtir. Gesell’e g├Âre ├žocuk yeti┼čtirmek de olgunla┼čma
ilkesinin tan─▒nmas─▒yla ba┼člamal─▒d─▒r. ─░nsano─člu d├╝nyaya biyolojik evrimin
├╝r├╝n├╝ olan bir programla gelir; anababa belirli kurallara zorlamadan,
├žocu─ču kendisinden alaca─č─▒ do─čal ipu├žlar─▒na g├Âre e─čitmeyi bilmelidir.

Gesell’i ele┼čtiren kuramc─▒lara g├Âre, ├žocu─čun geli┼čiminde d─▒┼č ├ževre
i├ž plandan daha etkilidir. Gesell ayr─▒ca, geli┼čimdeki ya┼č normlar─▒n─▒
├žok kesin bi├žimde verdi─či, olabilecek de─či┼čiklikleri dikkate almad─▒─č─▒
i├žin de ele┼čtirilmektedir. Buna kar┼č─▒l─▒k Gesell’in, ├Âzellikle bebe─čin
devinim geli┼čimine ili┼čkin normlar─▒ hala ├žok de─čerlidir; ├žocu─čun kendini
ayarlamas─▒, anababan─▒n da buna duyarl─▒ olmas─▒ ilkesi de ge├žerli─čini
korumaktad─▒r.

Psikanalizin geli┼čim psikolojisine belli ba┼čl─▒ katk─▒s─▒ evre kavram─▒d─▒r.
Freud (1856-1939) insan geli┼čiminin ├že┼čitli evrelerini tutarl─▒ bir
sistem halinde betimleyen ilk bilim adam─▒d─▒r. Son olarak psikanaliz,
insan─▒n eylemlerinin ve d├╝┼č├╝ncelerinin ilk bak─▒┼čta g├Âr├╝ld├╝─č├╝nden daha
karma┼č─▒k oldu─čunu ├Â─čretmi┼čtir bize.

Psikanaliz kuram─▒ geli┼čim alan─▒n─▒ etkilemi┼č olmakla birlikte, ├ža─čda┼č
geli┼čimciler genellikle bir├žok psikanalitik g├Âr├╝┼č├╝ yetersiz ya da
yanl─▒┼č bulmaktad─▒rlar. ├ľrne─čin, ilk ├╝├ž psikoseks├╝el evrenin yeti┼čkinlikteki
ki┼čilik geli┼čimini belirledi─či g├Âr├╝┼č├╝ normal ├žocuklar─▒n ara┼čt─▒r─▒lmas─▒nda
pek az destek bulmu┼čtur. Ayr─▒ca, yeti┼čkinlikteki ki┼čilik ├Âzelliklerinin
ve davran─▒┼člar─▒n ├žo─čunun sosyo-k├╝lt├╝rel ├ževreden ve g├╝ndelik
ya┼čamdan etkilendi─či konusunda g├Âr├╝┼č birli─či vard─▒r. Psikanalizin
tarihsel ├Ânemi b├╝t├╝n bu tart─▒┼čmalar─▒ ba┼člatan ilk kuram olmas─▒d─▒r.

Toplumsal ├Â─črenme kuram─▒n─▒n en ├Ânemli ad─▒ olan Bandura insan
ya┼čam─▒nda “g├Âzlem yoluyla ├Â─črenme”nin ├Ânemini savunur. G├Âzlemsel
├Â─črenme d├Ârt s├╝re├ž i├žinde geli┼čir: Dikkat etme, ak─▒lda tutma, davran─▒┼č─▒
tekrarlama, peki┼čtirme ve g├╝d├╝leme. Asl─▒nda bu d├Ârt s├╝re├ž birbirinden
ayr─▒ de─čildir, birlikte i┼čler. Bandura bu d├Ârt s├╝rece dayanan “model
alarak ├Â─črenme” olgusunu, daha geni┼č bir ├žer├ževe i├žinde as─▒l
“toplumsalla┼čma” s├╝reci a├ž─▒s─▒ndan de─čerlendirir. Toplumsalla┼čma s├╝reci
i├žinde bir toplumun ├╝yelerine toplumsal kabul g├Âren davran─▒┼člar, cinsiyet
rolleri ├Â─čretilir. Ki┼či toplumsalla┼čt─▒k├ža d─▒┼č ├Âd├╝l ve ceza sistemlerine
ba─č─▒ml─▒ kalmadan kendi i├ž denetim ├Âr├╝nt├╝lerini geli┼čtirir. Ki┼či kendini
de─čerlendirme standartlar─▒n─▒ olu┼čtururken g├Âzlemledi─či modellerin
standartlar─▒n─▒ ├Ârnek al─▒r. Toplumsal ├Â─črenme kuramc─▒lar─▒ payla┼čma,
yard─▒mla┼čma, i┼čbirli─či gibi olumlu toplumsal davran─▒┼člar─▒n da bu modellerden
etkilendi─čini kabul ederler. Sonu├ž olarak bu yakla┼č─▒mda,
model davran─▒┼člar arac─▒l─▒─č─▒yla insana her t├╝r davran─▒┼č─▒n ├Â─čretilebilece─či
ilkesi benimsenmektedir.

Toplumsal ├Â─črenme kuramc─▒s─▒ Banduran─▒n g├Âr├╝┼čleri ile bili┼čsel
geli┼čim kuramc─▒s─▒ Piaget’in g├Âr├╝┼čleri aras─▒nda birle┼čen ve ayr─▒lan noktalar
vard─▒r. Her iki kuramc─▒ da ├žocu─ču ├Â─črenme s├╝reci i├žinde olduk├ža
etkin ve bili┼čsel bir varl─▒k olarak kabul eder. Ancak Bandura d─▒┼č ├ževrenin
etkilerini savunurken, Piaget i├ž g├╝├žlerin ├Ânemini vurgular. Piaget’e
g├Âre geli┼čim, d─▒┼čardan ├Â─čretilenden ba─č─▒ms─▒z olarak, ├žocu─čun i├žsel
ilgi ve merak─▒ sonucu kendi kendine ilerleyen bir s├╝re├žtir. Bu s├╝re├ž
baz─▒ i├žsel de─či┼čikliklerle evrelerin ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒ sa─člar. Daha ├žok
├ževreci olan Bandura ise Piaget’in g├Âr├╝┼člerini iki a├ž─▒dan ele┼čtirir. Bandura
ya g├Âre ├žocuklar ├ževreye i├žsel bir merak duyduklar─▒ i├žin de─čil,
peki┼čtiricilerle ├Âzendirildikleri i├žin ├Â─črenir, daha sonra bu d─▒┼č
de─čerlendirmeleri i├žselle┼čtirirler. Yine Bandura’ya g├Âre ├žocuklar─▒n ne
├Â─črendiklerini evreler de─čil izlenen modeller belirler; hatta toplumsal
├Â─črenme y├Ântemleriyle Piaget’in evrelerini de─či┼čtirmek bile olanakl─▒d─▒r.

Bili┼čsel geli┼čimciler d─▒┼č ├ževrenin ├žocuk ├╝zerindeki etkisinin ├Ânemini
kabul etmekle birlikte ├žocuktan kaynaklanan geli┼čime de yer vermek
istemektedirler. Dolay─▒s─▒yla geli┼čimciler, Bandura’n─▒n kendili─činden
├Â─črenme olgusunu ihmal edi┼čini ele┼čtirmektedirler. Geli┼čimcilere
g├Âre Bandura ├žok fazla ├ževrecidir ve bu tutum dikkatimizin ├žocuktan
uzakla┼čmas─▒na yol a├žmaktad─▒r (W. Crain, 1980).

Piaget’e g├Âre zeka geli┼čimi “s├╝rekli ve ilerleyici bir dengelenme
s├╝recidir” ve “geli┼čimin evreleri ya da d├╝zeyleri birbirini izleyen
dengelenme basamaklar─▒ndan olu┼čur.” Geli┼čim s─▒ras─▒nda birbiri ard─▒na ortaya
├ž─▒kan farkl─▒ b├╝t├╝nsel yap─▒lar do─ču┼čtan de─čildir, derece derece kurulurlar,
bir olu┼čumun sonucudurlar. Zeka esas olarak etkin bir do─čaya
sahiptir. Ruhsal ya┼čam─▒n hareket noktas─▒ bilin├ž de─čil, etkinliktir ve
ruhsal geli┼čim eylemin derece derece zihinselle┼čmesinden ibarettir.
Piaget’e g├Âre, “eylem d├╝┼č├╝nceden ├Ânce gelir.” Eylem i┼člemde i├žselle┼čir.
Pratik zeka kavramsal zeka haline gelir.

Bili┼čsel geli┼čim kuram─▒n─▒n belirledi─či evreler ile psikanalizin
belirledi─či evreler aras─▒nda kar┼č─▒la┼čt─▒rma yapmak yararl─▒ olacakt─▒r. Piaget
(1896-1980) daha ba┼člang─▒├žtan itibaren ve ara┼čt─▒rmalar─▒ boyunca kendi
bulgular─▒n─▒ psikanalizin bulgular─▒yla kar┼č─▒la┼čt─▒rmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Sonunda
Piaget, 1933’deki psikanaliz kongresinde kendi zeka psikolojisi
ile psikanaliz aras─▒ndaki ili┼čkiyi ortaya koymu┼čtur. Piaget, duygusal
geli┼čimle bili┼čsel geli┼čim aras─▒nda ko┼čutluk oldu─čuna, ikisinin de evre
sistemi arac─▒l─▒─č─▒yla belirlenebilece─čine inanmaktad─▒r. Piaget zihinsel
ve duygusal evreleri sistemle┼čtirmekte ve her zihinsel evreye kar┼č─▒l─▒k
olan duygusal g├Âr├╝n├╝mleri belirtmektedir. Piaget’e g├Âre iki alan aras─▒ndaki
ko┼čutluk a├ž─▒k ve kesindir: Duygusal alan, yap─▒s─▒ zihinsel olan
davran─▒┼č─▒n enerji kayna─č─▒n─▒ olu┼čturur. Bu d├╝zenleme Piaget’in evre sistemini
genelle┼čtirmekte ve evre anlay─▒┼č─▒ ki┼čili─činin evreleri anlay─▒┼č─▒
haline gelmektedir.

Piaget’e g├Âre Freud’un temel ke┼čiflerinden biri, ├žocu─čun duygusal
alan─▒n iyi belirlenmi┼č evrelerinden ge├žerek geli┼čmesi, evreler aras─▒nda
yetkin bir s├╝reklili─čin olmas─▒ olgusudur. Piaget’in Freud’a y├Âneltti─či
temel ele┼čtiri ise, ke┼čfetti─či duygusal olgular─▒ yorumlamas─▒n─▒n yetersiz
kalmas─▒ y├Ân├╝ndedir. Piaget’e g├Âre bu yetersizli─čin nedeni Freud’un hala
geleneksel ├ža─čr─▒┼č─▒mc─▒ psikoloji ├žer├ževesinde d├╝┼č├╝nmesidir. Piaget
Freud’un ke┼čfetti─či temel duygusal olgular─▒n kendi evre anlay─▒┼č─▒yla ve
sistemiyle kolayca b├╝t├╝nle┼čtirilebilece─či inanc─▒ndad─▒r.

Piaget’e g├Âre, geli┼čimde bili┼čsel ├Âgeler ile duygusal ├Âgeler birbirinden
ay─▒rt edilemez. Duygusal alan, zekan─▒n yap─▒lar─▒n─▒n de─čil i┼čleyi┼činin
tabi oldu─ču bir enerji kayna─č─▒ rol├╝n├╝ oynar. Ger├žekte enerjisiz
bir yap─▒ ve yap─▒s─▒z bir enerji olamayaca─č─▒ i├žin, her yeni yap─▒ya bir
enerji d├╝zenleme bi├žimi, her duygusal davran─▒┼č d├╝zeyine de belirli bir
bili┼čsel yap─▒ tipi denk d├╝┼čmelidir. Bu a├ž─▒dan bak─▒ld─▒─č─▒nda, Piaget’in
sistemindeki farkl─▒ evreler onlara denk d├╝┼čen duygusal g├Âr├╝n├╝mlerle
tamamlanabilir. Piaget’e g├Âre ger├žeklikte duygusal ve bili┼čsel davran─▒┼čtan
ayr─▒ ayr─▒ s├Âz etmek olanaks─▒zd─▒r; her davran─▒┼č “ayn─▒ zamanda
hem o, hem ├Âb├╝r├╝”d├╝r. Bunu kavramak i├žin yap─▒n─▒n ve enerjinin dilini
├Â─črenmek gerekir. Piaget’in yakla┼č─▒m─▒nda duygusal geli┼čim zihinsel
geli┼čime ba─čl─▒d─▒r. Fakat zeka ile duygu aras─▒nda bir do─ča fark─▒ vard─▒r:
“Davran─▒┼č─▒n enerjisi duygusal alan─▒ ortaya ├ž─▒kar─▒r; davran─▒┼č─▒n yap─▒lar─▒
ise bili┼čsel i┼člevleri ortaya ├ž─▒kar─▒r.” Duygusal alan zekan─▒n i┼čleyi┼čine
m├╝dahale eder, ama yap─▒lar yaratamaz. Piaget’e g├Âre, “Duygusal i┼člev,
ona ara├žlar─▒n─▒ sa─člayan ve onun hedeflerini ayd─▒nlatan zeka olmadan
hi├žbir ┼čey de─čildir.”

Bili┼čsel geli┼čim ile toplumsal geli┼čim aras─▒nda da ili┼čki kurulabilir;
bu ili┼čkiyi belirten en genel kavram “toplumsal bili┼č” (social cognition)
kavram─▒d─▒r. Toplumsal bili┼čin geli┼čimi, insani, toplumsal d├╝nyaya
ili┼čkin bili┼člerin geli┼čimidir. Bu geli┼čim, ben’in ben-olmayan’dan,
ki┼činin ki┼či-olmayan’dan ve bir ki┼činin ba┼čka bir ki┼čiden gitgide ayr─▒lmas─▒,
farkl─▒la┼čmas─▒ s├╝reci olarak tan─▒mlanabilir.

Piaget’e g├Âre ├žocu─ču ├ževre ile ili┼čkiye sokan etkinlik ├Âz├╝mleme
ve uyma s├╝re├žlerini i├žerir, zeka da bu ├Âzne-nesne ili┼čkisiyle tan─▒mlan─▒r.
├ľzne ile nesne aras─▒ndaki ilk ili┼čki ikili olmayan (ad├╝alistik) bir
farkl─▒la┼čmam─▒┼čl─▒k ili┼čkisidir; bu ili┼čkide ben ile ben-olmayan aras─▒nda
hi├žbir ay─▒r─▒m yoktur. Sonra iki y├Ânl├╝ bir hareketle, yani deneyimin
de─čerlendirilmesini sa─člayan d─▒┼čsalla┼čt─▒rma hareketiyle ve zihinsel i┼čleyi┼čin
bilincini kazand─▒ran i├žselle┼čtirme hareketiyle, kendi ├Âzerklikleri
ve etkile┼čimleri i├žinde ├Âznenin kurulmas─▒ ve d├╝nyan─▒n kurulmas─▒ ger├žekle┼čir.
Piaget’e g├Âre, “zeka ne benin bilinciyle ba┼člar, ne de nesnelerin
bilinciyle; zeka bunlar─▒n etkile┼čiminin bilinciyle ba┼člar ve bu etkile┼čimin
iki kutbunun ayn─▒ anda birbirine y├Ânelmesiyle, zeka kendi
kendini ├Ârg├╝tlerken d├╝nyay─▒ da ├Ârg├╝tler.” Ba┼člang─▒├žta her ┼čey ├Âzne ve
onun eylemi ├╝zerinde odakla┼čm─▒┼čt─▒r; sonra derece derece merkezden
ayr─▒lma (decentration) ger├žekle┼čir, b├Âylece ├Âzne di─čer nesneler aras─▒nda
bir nesne olur. Piaget’e g├Âre bu geli┼čimi belirleyen ilke ┼čudur:
B├╝t├╝nsel bir benmerkezlilikten nesnelli─če ge├ži┼č (Tran-Thong, 1978).

Flavell’e g├Âre, toplumsal bili┼č, insani nesnelerin ve onlar─▒n yapt─▒klar─▒n─▒n
bili┼či anlam─▒na gelmektedir. Bu bili┼čin i├žinde ben’e, di─čer insanlara,
toplumsal ili┼čkilere, ├Ârg├╝tlere ve kurumlara, genel olarak insani,
toplumsal d├╝nyam─▒za ili┼čkin alg─▒, d├╝┼č├╝nme ve bilgi vard─▒r. Toplumsal
bili┼č insanlar─▒ ve insan─▒n yapt─▒klar─▒n─▒ konu edinir. ├ľrne─čin makinalar,
matematik, ahlaksal yarg─▒lar insani bili┼čin konular─▒ ve ├╝r├╝nleridir;
ama yaln─▒zca sonuncusu insani toplumsal bili┼čin konusu say─▒labilir.
Toplumsal bili┼č kesinlikle toplumsal d├╝nyay─▒ ele al─▒r, fiziksel ve
mant─▒ksal-matematiksel olan─▒ de─čil. B├Âylece toplumsal bili┼č alan─▒ndaki
├Âzel geli┼čim e─čilimleri ┼ču alanlarda ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r: Alg─▒lar,
duygular, d├╝┼č├╝nceler, niyetler, ben, ki┼čilik, ahlak.

Bilindi─či gibi, Piaget’in kuram─▒ ├Âncelikle ├žocuklar─▒n bili┼čsel
geli┼čimiyle ve onlar─▒n fiziksel d├╝nyan─▒n i┼čleyi┼čini anlay─▒┼člar─▒yla ilgilidir.
Kuram─▒n temel say─▒lt─▒s─▒, insanlar─▒ ve toplumsal ili┼čkileri anlamada
etkili olan bili┼čsel etkenlerin fiziksel d├╝nyay─▒ anlamada rol├╝ olan
etkenlerle ayn─▒ oldu─čudur. Piaget toplumsal d├╝nyan─▒n ├žocu─ču fiziksel
d├╝nyayla ayn─▒ bi├žimde etkiledi─čini kabul etmektedir. Bu temel kabulleri
nedeniyle Piaget’in modeli -toplumsal deneyimi geli┼čimin kayna─č─▒
olarak kabul etse bile- toplumsal alanla ├žok az ilgilenmektedir. G├╝n├╝m├╝z├╝n
bili┼čsel kuramc─▒lar─▒ ise Piaget’in toplumsal deneyimle ilgili
g├Âr├╝┼č├╝n├╝ pek payla┼čmamaktad─▒rlar. Onlara g├Âre toplumsal deneyimin
├žocuk ├╝zerindeki etkisi Piaget’in sand─▒─č─▒ndan hem daha farkl─▒, hem de
daha ├Ânemlidir. Toplumsal bili┼č kavram─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒ da i┼čte bunun
sonucu olmu┼čtur (Vasta ve ark., 1992).

{loadposition header}

Payla┼čmak b├╝y├╝kl├╝kt├╝r.

Bir Cevap Yaz─▒n