G├Ârme Engelli ├çocu─čun Geli┼čimini Etkileyen Etmenler ve ├ľnleme Yollar─▒

1.913 okundu

Erken Bebeklik D├Âneminde G├Ârme Engelli ├çocu─čun Geli┼čimini Etkileyen Etmenler ve ├ľnleme Yollar─▒

G─░R─░┼×
G├Ârme Engelli ├çocu─čun geli┼čimine etki yapan etmenleri incelemezden ├Ânce, Engelli ├çocu─ča sahip olan ailelerin yap─▒lar─▒n─▒, aile bireylerinin birbirleriyle olan etkile┼čimlerini ve engelli ├žocu─ča kar┼č─▒ tutumlar─▒n─▒ incelemek konunun ├Ânemi a├ž─▒s─▒ndan gereklidir.

Engelli ├çocu─ča sahip olan ailelere yard─▒mc─▒ olmak i├žin onlar─▒n ya┼čad─▒klar─▒ duygu yo─čunlu─čunu ├žo─čumuz anlad─▒─č─▒m─▒z─▒ ve payla┼čt─▒─č─▒m─▒z─▒ s├Âyleriz. B├Âylesi bir durumda aile bize rahatl─▒kla “sizinde ├Âz├╝rl├╝ ├žocu─čunuz mu var?” diye sorabilir. Cevab─▒m─▒z yok ama….. diye ba┼člayarak ne kadar yo─čun bi├žimde payla┼čt─▒─č─▒m─▒z─▒ ifade eden t├╝mceler bi├žiminde devam ederse etsin b├╝t├╝n bu olumlu at─▒l─▒mlara kar┼č─▒n duygulara kat─▒l─▒m olduk├ža y├╝zeysel olup, aileninkine benzer olmas─▒ da olanaks─▒zd─▒r. Hatta Engelli ├çocu─ča sahip iki ailenin, ├žocu─čun i├žinde bulundu─ču duruma tepkileri de farkl─▒d─▒r. Burnlund (1976) “sahip oldu─čumuz b├╝t├╝n bilgiler ka├ž─▒n─▒lmaz bir bi├žimde ├Âzneldir… Bireyler kendi g├Âr├╝┼člerinden hareke ederek ge├žmi┼č deneyimlerine ve de─či┼čen ama├žlar─▒na uyan bilgileri se├žerler.” demektedir. B├Âylece Engelli ├çocuklar─▒n ana-babalar─▒ ancak, birbirleriyle deneyimlerini payla┼čabilirler. Birbirlerini b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de anlarlar. Ancak, her birinin ├žocu─čun ├Âz├╝rl├╝l├╝─č├╝nden kaynaklanan engelli olu┼ča kar┼č─▒ g├Âsterdikleri duygu ve d├╝┼č├╝ncelerde farkl─▒l─▒klar vard─▒r. Bu farkl─▒l─▒klar sadece aileler aras─▒ de─čil aile bireyleri a├ž─▒s─▒ndan da s├Âz konusudur. ├ç├╝nk├╝ ├žocu─čun ta┼č─▒d─▒─č─▒ anlam bireyler a├ž─▒s─▒ndan de─či┼čkenlikler g├Âstermektedir.

├çocuk, Aile Bireyleri ─░├žin Ne Anlam Ta┼č─▒maktad─▒r? (Smith + J. Neisworth 1975, Sh. 181-190)

1- ├çOCUK B─░R ├ťR├ťND├ťR. ├çocuk genel anlamda tan─▒msal a├ž─▒dan kad─▒n─▒n do─čumla tek ba┼č─▒na elde etti─či ├╝r├╝n olarak ele al─▒nabilir. Annenin ki┼čisel bir ba┼čar─▒s─▒ olarak yorumlanabilir. Bu nedenle ├žocuk da herhangi bir eksiklik, annenin ki┼čisel yetersizli─činin bir yans─▒mas─▒ olarak ele al─▒nabilmekte ve t├╝m nedenlerin anneden kaynakland─▒─č─▒ varsay─▒larak, anne su├žlanabilmektedir. Annenin ├╝r├╝n├╝nde herhangi bir eksiklik yoksa, anne gururla bebe─čini hem e┼čine, hem aile b├╝y├╝klerine, hem de toplumdaki di─čer bireylere g├Âstererek “bak─▒n ben ne kadar iyiyim” demek ister. ├ťr├╝n├╝n├╝n (bebe─čin) istendik cinsten olu┼ču ve sa─čl─▒kl─▒ olu┼ču hem e┼č hem de aile taraf─▒ndan alt─▒n, kurban, hediye v.b. ile de ├Âd├╝llendirilir.

2- ├çOCUK B─░R ARMA─×ANDIR. Annenin ├╝r├╝n├╝ olan ├žocuk, annenin babaya, annenin kendisini bu rol i├žin haz─▒rlayan annesine bir arma─čan─▒d─▒r. Gen├ž k─▒z evlenip baba evinden ayr─▒l─▒rken, annesine kendisini yeti┼čtirip b├╝y├╝tt├╝─č├╝ i├žin hak etti─či bir arma─čan vermeyi ister. Bunu ger├žekle┼čtirmenin yolu olarak da annesi ve anneanne yapmaktan ge├žmektedir. Bu nedenle de anneanneler bebe─čin ilk y─▒llar─▒nda bak─▒m─▒n─▒ ├╝stlenerek, k─▒zlar─▒na yard─▒mc─▒ olarak arma─čan─▒ ne kadar kabul ettiklerini bildirirler. Ancak bebekte herhangi bir eksiklik s├Âz konusu ise, arma─čan de─čersizle┼čir. Hi├ž kimse de─čersiz arma─čan almak ya da vermek istemez.

3- ├çOCUK B─░R KANITTIR. ├çocuk kad─▒n─▒n kocas─▒na tam ve sa─čl─▒kl─▒ oldu─čunu, kocan─▒n da tam ve sa─čl─▒kl─▒ oldu─čunu kar─▒s─▒na kan─▒tlamaktad─▒r. Ayn─▒ zamanda ├žiftin sa─čl─▒kl─▒l─▒─č─▒n─▒ kendi ailelerine ve topluma da kan─▒tlar bu nedenle hamile e┼či ile y├╝r├╝y├╝┼če ├ž─▒kan bir erkek etraf─▒na gururla bakar. Kad─▒n da ayn─▒ duygular─▒ ta┼č─▒maktad─▒r.

4- ├çOCUK B─░R BA─×DIR. Evlili─či g├╝├žlendiren, e┼čleri birbirine yakla┼čt─▒ran, kad─▒n ve erkek birlikteli─čini aileye d├Ând├╝ren ├žocuktur. ─░li┼čkileri ├žok fazla dengeli gitmeyen evliliklerin ├žocuk olduktan sonra g├╝├žlenip, sa─člamla┼čt─▒─č─▒ g├Âzlenmektedir.

5- ├çOCUK TANRI’NIN B─░R L├ťTFUDUR. E─čer ├žocuk beklenildi─či gibi tam ve m├╝kemmel olursa, ki┼čiler Tanr─▒ taraf─▒ndan ├Âd├╝llendirildiklerini, ├Âz├╝rl├╝ olursa yapt─▒klar─▒ bir g├╝nah i├žin cezaland─▒r─▒ld─▒klar─▒n─▒, de─čersiz olduklar─▒n─▒, g├╝nahlar─▒n bedelini ├Âdediklerini d├╝┼č├╝n├╝rler.

6- ├çOCUK GELECEK GARANT─░S─░D─░R. ├ľncelik ve yo─čunlu─ču geleneksel toplumlarda olmak ├╝zere, ailelerin b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝ ├žocuklar─▒n kendi ya┼čl─▒l─▒klar─▒nda onlara bakacak ki┼čiler olarak alg─▒lar ve genellikle de kendilerini g├╝vencede hissetmek i├žin ├žocuklar─▒n─▒n kendilerinden daha ├╝st sosyal-ekonomik katmanda olmalar─▒n─▒ ister. Daha ├╝st ├Â─črenim g├Âr├╝p kendilerinin ger├žekle┼čtiremedikleri ├Âzlemlere ula┼čamad─▒klar─▒ i├žin, b├╝t├╝n ├žaba ve g├╝├žlerini harcar, bu davran─▒┼č─▒ kendi toplumumuzda da g├Âzlememiz olas─▒d─▒r. ├çocuk do─čar do─čmaz ana-babalar─▒n beklentileri do─črultusunda “Benim K─▒z─▒m/O─člum Doktor olacak, M├╝hendis olacak, Bilgisayar Programc─▒s─▒, Ba┼čbakan v.b.” olacak diye ├žocu─čun gelece─čine ili┼čkin planlamalar yap─▒l─▒r. Bu planlar ├žocuk geli┼čimi evrelerinin her birine ula┼čt─▒─č─▒nda devam eder. Bu evlenme karar─▒nda bile s├Âz konusudur.

├çocu─čun ailedeki ├Ânemi g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, yads─▒namayacak bi├žimde b├╝y├╝kt├╝r. ─░stendik beklentiler ve uygun (cinsiyet a├ž─▒s─▒ndan) ├žocu─ča sahip olan aileler i├žin ├žocuk do─čurduktan sonra her ┼čey planland─▒─č─▒ bi├žimde olu┼čturulmaya ba┼član─▒r. Ancak, ├žocuk herhangi bir eksiklik/zedelenme ya da ├Âz├╝rl├╝ olarak do─čacak olursa, o zaman aile de gerek ana-baba gerekse di─čer ├žocuklar a├ž─▒s─▒ndan ├žocu─ča kar┼č─▒ ├že┼čitli tepkiler g├Âzlenir. (Charles Hannam, 1988)

A─░LEDE ├ľZ├ťRL├ť ├çOCU─×A KAR┼×I G├ľSTER─░LEN TEPK─░LER
(Roger L. Kroth, 1985)
Ailelerin, ├žocu─čun ├Âz├╝rl├╝ olu┼čuna kar┼č─▒ g├Âsterdikleri tepkiler, temelde iki grupta ele al─▒nabilir. Birinci grupta, ├Âzre kar┼č─▒ ana-babalar─▒n kendi psisik yap─▒lar─▒ndaki dengeyi homeostatsis olu┼čturdu─ču baz─▒ savunma mekanizmalar─▒na dayanan psikolojik evreler yer almaktad─▒r. ├çe┼čitli ara┼čt─▒r─▒c─▒lar Sulnit ve Stark (1961) Kubler-Ross, (1981) bu evreleri geli┼čimsel basamaklar olarak vermektedir.

Birinci Basamak ─░NKAR
Herhangi bir travmatik durum ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒nda ki┼čiler ┼čoka dayanan bir inkar ya┼čarlar. Bunu ├Âzellikle trafik kazas─▒, bo┼čanma, sevilen ki┼činin ├Âl├╝m├╝ ya da ├žocu─ča do─čumda veya sonradan ├Âz├╝rl├╝ damgas─▒ kondu─čunda g├Âzlenebilir. ├çocuklar ilgili ilk tan─▒ konuldu─čunda ailenin ilk tepkisi duymazdan gelmektir. Yani “E─čer Ben Bunu Duymazsam, bu durum yok olabilir.” anlam─▒n─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. Alan Uzmanlar─▒, hem ana-babalar─▒ hem de bu konuda ├žal─▒┼čan ki┼čiler i├žin en ├žok bunal─▒m ve s─▒k─▒nt─▒ yaratan─▒n bu basamak oldu─čunu belirtmektedir.

─░kinci Basamak PAZARLIK
Bu basamakta ana-baba ├Âyle ya da b├Âyle ├žocuk hakk─▒nda konulmu┼č olan tan─▒y─▒ kabul eder ancak, bu tan─▒n─▒n geli┼čim seyri ile ilgili g├Âr├╝┼čleri benimsemez. Bunun anlam─▒n─▒ b├Âylece a├ž─▒klayabiliriz. Ana-babalar “Evet Bizim ├çocu─čumuz da Bir ├ľz├╝r Var, E─čer ├çok ├çabalarsam ├çocu─čum ─░yi Olacak” g├Âr├╝┼č├╝ndedirler. Bunu ger├žekle┼čtirmek i├žin, doktorlar dola┼č─▒l─▒r, ├že┼čitli tedavi y├Ântemleri uygulanabilir. Okuldan ├Âb├╝r okula ├žocuk gezdirir, ana-babalar─▒n ├žo─ču kendilerini a┼č─▒r─▒ bi├žimde ├že┼čitli yo─čun etkinlikler i├žeren ├Ârg├╝tlenmelere sokarlar. (Dernekler, g├Ân├╝ll├╝ kurulu┼člar) Bunlar da do─čal olarak ├žocu─čun durumunda bir de─či┼čikli─če neden olmaz, ancak ana-baban─▒n bunal─▒m─▒n─▒ denetlemede ve kendini ├╝retici hissetmesine yard─▒mc─▒ olabilir. Ayr─▒ca ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklar i├žin g├Ân├╝ll├╝ kurulu┼člar─▒n ├Ârg├╝tlenmesinde katk─▒lar─▒ olabilir.

├ť├ž├╝nc├╝ Basamak ├ľFKE
├ľfke ├že┼čitleri bi├žimlerde olabilece─či gibi ├že┼čitli hedeflerde de olabilir. Engelli ├çocu─ča ├Âfkeli olma toplum taraf─▒ndan kabul edilemeyece─či i├žin, ki┼či ├Âfkesini bir ba┼čkas─▒na y├Âneltir. Bu a┼čamada anne-baba ile muhtemelen her ikisi ailedeki di─čer ├žocuklarla kap─▒┼čma halindedir. Karde┼čler, engelli karde┼člerine kar┼č─▒ b├╝y├╝k bir ├Âfkeden kaynaklanan infial i├žindedirler. Bu duygular onlara su├žluluk hissi vermektedir.

D├Ârd├╝nc├╝ Basamak ├ç├ľK├ťNT├ť (Depresyon) A┼čamas─▒d─▒r.
Ya┼čanan travmatik duruma uygun olmayan tepkiler ve ailenin i├žine d├╝┼čt├╝─č├╝ su├žluluk duygusu, ki┼čiyi depresyona g├Ât├╝r├╝r. Engellilik durumu ne t├╝r tepki g├Âsterirse g├Âstersin devam etmektedir. Hangi t├╝r Doktora g├Ât├╝r├╝l├╝rse g├Ât├╝r├╝ls├╝n ya da hangi programa verilirse verilsin ├žocuk hala engellidir. Bu durum ailede bir ├ž├Âk├╝nt├╝ye neden olmaktad─▒r.

Alan uzmanlar─▒m─▒z─▒n aileye en zor yard─▒m edebildikleri a┼čama bu a┼čamad─▒r. Ana-baba kendilerini hem umutsuz hem de hi├ž kimsenin yard─▒m edemeyece─či bir durumda hisseder.

Son a┼čama kabul ya da engellilik durumuyla ba┼č etme evresidir. ├çe┼čitli ara┼čt─▒r─▒c─▒lar (Feathestone, 1980, Moses + Kmedler, 1981) bu son evreye kabulden ├žok ├žocu─čun engelli olu┼čuyla ilgili durumla ba┼č etme, kontrol alt─▒nda tutma olarak benimsemektedirler.

Bunu ┼č├Âylece ifade ederek a├ž─▒klamaya ├žal─▒┼čmaktalar. “├ľlen Bir Ki┼činin Arkas─▒ndan A─č─▒t Yakma ya da Yas Tutma ile Engelli Bir ├çocu─ča Sahip Olunca A─č─▒t Yakma A┼čamas─▒ndaki tek fark” s├Âz konusu ├žocu─čun hala ya┼č─▒yor olu┼čudur. ├ľl├╝m├╝ ya┼čam i├žinde gerekli olan her ┼čeyin sonland─▒─č─▒ and─▒r. Ancak, ├Âz├╝rl├╝l├╝k, ya┼čamak i├žin bir ├žok yeni gereksinme ve g├Ârevler gerektirir.

Her ana-baban─▒n bu basamaklar─▒ ge├ži┼či farkl─▒d─▒r. Kimi ana-baba hi├žbir zaman ├žocukta bir engellilik oldu─čunu kabul etmez. Kimi ana-baba da ├žocu─čun geli┼čim evreleri i├žinde her basama─ča ula┼čmas─▒nda bu vreleri tekrar tekrar ya┼čar. ├ľrne─čin ─░lkokuldan Ortaokula ya da Liseye ge├ži┼člerinde. Bu konudaki ikinci Psikolojik kuram s├╝re─čen keder g├Âr├╝┼č├╝d├╝r. Bu g├Âr├╝┼č bir tebli─č konusu de─čildir. Bu genel giri┼čten sonra, G├Ârme Engelli ├çocu─čun erken bebeklik d├Âneminde geli┼čimini etkileyen etmenleri ve ├Ânleme yollar─▒n─▒ tart─▒┼čal─▒m.

Erken bebeklik, do─čumu izleyen ya┼čam─▒n ilk iki y─▒l─▒n─▒ kapsayan d├Âneme denilmektedir. Bu d├Ânem normal olarak ├žocu─čun bir ├žok alanda kapsaml─▒ bir bi├žimde geli┼čmesinin olu┼čtu─ču d├Ânemdir. ─░ki ya┼č─▒nda ├žocu─ču olan t├╝m ana-babalar bu ya┼č─▒n s─▒n─▒rl─▒l─▒klar─▒n─▒ rahatl─▒kla s├Âyleyebilirler. ├çocuk ├ževresindeki t├╝m uyaranlara istenildi─či bi├žimde tepki veremese de davran─▒┼člar─▒n─▒ kendi istekleri ├žer├ževesinde de─či┼čtirerek ortaya koyar. Dil geli┼čimi toplumsal etkile┼čimi sa─člayacak temel bir yap─▒ya ula┼č─▒r. Alg─▒sal becerileri duyuru uyaranlar─▒n─▒n geli┼čmesine paralel olarak de─či┼čir. ─░ki ya┼č─▒ tamamlay─▒ncaya kadar ├žocuk kendisini ├ževreleyen fiziki ortam─▒n temel kurallar─▒n─▒ ├Â─črenir. Bedensel geli┼čim iki ya┼č sonunda ├Âzellikle b├╝y├╝k motor alan─▒nda (y├╝r├╝me, ko┼čma v.b.) olduk├ža geli┼čmi┼č durumdad─▒r. K├╝├ž├╝k motor (el becerileri) geli┼čiminde ise h─▒zla ilerleme g├Âr├╝lmektedir. Motor geli┼čiminde ortaya ├ž─▒kan d├╝zey, di─čer alanlardaki geli┼čim d├╝zeyleri ile s─▒k─▒ s─▒k─▒ya ba─čl─▒d─▒r.

Bu genel de─čerlendirme ├žer├ževesinde, G├Ârme Engelli ├çocu─čun geli┼čimi nas─▒l olmakta ve geli┼čimi neler etkilemektedir.

├ľzellikle do─ču┼čtan g├Ârme engelli olan ├žocuklar i├žin 0-2 ya┼č aras─▒ olan erken bebeklik d├Ânemindeki geli┼čim ├žok ├Ânemlidir.

T├╝m geli┼čim boyutlar─▒nda, Alg─▒sal Geli┼čim ├Âzellikle hi├žbir g├Ârsel alg─▒s─▒ olmayan k├Âr bebekler i├žin ├Ânemlidir. G├Ârme, g├Âren ├žocuklara renk, ─▒┼č─▒k, uzakl─▒k, b├╝y├╝kl├╝k, k├╝├ž├╝kl├╝k, nesnelerin uzaydaki konumlar─▒na ili┼čkin zengin, devaml─▒, g├╝venilir bilgiler sa─člar. Bu bilgilere dayanarak ├žocuk ki┼čileri, nesneleri tan─▒mlar. Onlara g├Âre kendi davran─▒┼člar─▒n─▒ d├╝zenler ve kendini y├Ânlendirir. Bu nedenle, g├Ârme alg─▒s─▒ olmayan k├Âr bebekler bu a├ž─▒klanan duyum boyutlar─▒ndan yoksundur. G├Ârme alg─▒s─▒ olmayan k├Âr bebekler i├žin erken duyusal uyar─▒mlar─▒n verilmesi hayati ├Ânem ta┼č─▒r. Bu konuda 1940′lardan bu yana ├Âzellikle karanl─▒kta b├╝y├╝t├╝len hayvan denekler ├╝zerinde yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar, k├Âr ├žocuklar i├žin baz─▒ sonu├žlar─▒n dikkate al─▒nabilece─čini g├Âstermektedir. 1971′de FREEDMAN g├Ârme alg─▒s─▒ndan yoksun olman─▒n geli┼čimsel a├ž─▒dan k├Âr bebeklerde g├Âzlenen gerilikte do─črudan etkin olmad─▒─č─▒n─▒ vurgulamaktad─▒r.

─░┼×─░TME
G├Ârme Engellinin i┼čitme ve konu┼čma (sesin niteli─či, i┼čitilebilirli─či, y├╝ksekli─či) a├ž─▒s─▒ndan bir ├Âz├╝r yaratt─▒─č─▒na ili┼čkin herhangi bir ara┼čt─▒rma sonucu bulunmamaktad─▒r. Ya┼čam─▒n ilk bir ka├ž ay─▒nda bebekler anne-babalar─▒n─▒n sesine g├╝l├╝mser (Freedman, 1964) 6. Ayda saatin gonguna do─čru y├Ânelir. 6-8 ay aras─▒nda elleri ile tepkiye ba┼člar. Eline konulan objelere tepki verir. Sadece sesli olan uyaranlara eli ile tepki verme ortaya ├ž─▒kmaz. 7 ayl─▒kken el ├ž─▒rpmaya dikkatin y├Âneldi─či g├Âzlenir. 8. ayda yabanc─▒ seslere kar┼č─▒ antipatik (isteksiz) tepki g├Âzlenebilir. 9-11 aylar aras─▒nda i┼čitme ve dokunman─▒n e┼čg├╝d├╝m i├žinde ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒─č─▒ g├Âzlenir. Y├╝r├╝tece konan bebe─čin sese do─čru y├Âneldi─či g├Âr├╝l├╝r. Bu a├ž─▒klamalardan da anla┼č─▒laca─č─▒ gibi ses k├Âr bebekler i├žin geli┼čimlerinde olduk├ža ├Ânemli bir uyaran olmas─▒na ra─čmen g├Âren bebekler kadar erken sese y├Ânelme, k├Âr bebeklerde yoktur. Murphy (1968)’de belirtti─či gibi, k├Âr bebeklerde sese y├Ânelmede 4 ayl─▒k bir gerilik s├Âz konusudur. Yani 2 ayl─▒k g├Âren bebek ba┼č─▒n─▒ ses kayna─č─▒na ├ževirirken ancak 7 ayl─▒k k├Âr bebeklerde bu g├Âzlenmektedir. Ancak bu her k├Âr bebek i├žin genellenemez. 14 haftal─▒k iken sese y├Ânelen k├Âr bebeklere literat├╝r de rastlanmaktad─▒r.

MOTOR GEL─░┼×─░M
Ya┼čam─▒n ilk aylar─▒nda do─ču┼čtan k├Âr olan bebeklerin geli┼čimlerinin g├Âren bebeklerden farkl─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ belirten kaynaklar bulunmaktad─▒r. Yeni do─čan k├Âr bebekler ayn─▒ g├Âren bebekler gibi el ve kol hareketi yaparken, destekle oturma, yuvarlanma, kendi kendine oturma, ellerinden tutuldu─čunda ad─▒m atma ve ayakta desteksiz durma becerilerinde g├Ârenlere k─▒yasla daha geri durumdad─▒rlar. ─░ki eli koordineli bir bi├žimde kullanmada gerili─či vard─▒r.

G├Âren bebekler aya─ča kalkt─▒klar─▒nda dizler b├╝k├╝k a─č─▒rl─▒k topuktad─▒r. G├Ârerek k─▒sa s├╝rede dizlerini toplay─▒p a─č─▒rl─▒─č─▒ taban ortas─▒na do─čru kayd─▒r─▒rlar. Ancak k├Âr bebekler de bu olmad─▒─č─▒ i├žin a─č─▒rl─▒k topuklarda uzun s├╝re kal─▒r ve d├╝z tabanl─▒k vakalar─▒n daha ├žok g├Âzlenmesine neden olmaktad─▒r. Bu durumda ├žocu─čun ola─čan geli┼čimi i├žin ne yap─▒labilir.

Dokunma duyusunu geli┼čtirici ├Âzel oyunlar yoksa da ├žocu─čun di─čer sa─člam kalan duyular─▒yla kat─▒ld─▒─č─▒ oyun etkinliklerinde bu duyunun g├╝├žlendirilmesi olas─▒d─▒r. Ana, baba g├Ârme ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklar─▒n─▒n hangi etkinliklere ne t├╝r tepkiler yapt─▒klar─▒n─▒ g├Âzleyerek, ilgi alanlar─▒n─▒ saptayabilirler. Ayr─▒ca ilk ├žocukluk d├Âneminde yakalama ve dokunmay─▒ ├Â─čretecek ├Âzel ara├žlar, oyuncaklar sa─članmal─▒, ├Âzellikle anne, g├╝nde bir ka├ž kez di─čer ev i┼člerine bakmaks─▒z─▒n sadece ├žocu─ču ile ilgilenmelidir. Bu etkinlik i├žin ├žocu─čun dinlenmi┼č olmas─▒, herhangi bir huysuzluk g├Âstermemesi gerekir. Anne bir oyun se├žerek ├žocu─čun dokunma duyusunu geli┼čtirici ve dinlenme becerilerini artt─▒r─▒c─▒ d├╝zenlemeler yapmak zorundad─▒r. ├ľrne─čin : ├çocu─čun ya┼č─▒na g├Âre ya ellerinden ya da kollar─▒ndan tutarak kar┼č─▒l─▒kl─▒ oturup “F─▒┼č F─▒┼č Kay─▒k├ž─▒” t├╝r├╝ ┼čark─▒l─▒ bir oyun oynayabilir. B├Âylece ├žocuk hem etkinlikte bulunmu┼č olacak, hem de etkinli─če e┼člik eden ┼čark─▒y─▒ dinleyerek dikkatli dinleme becerisini geli┼čtirebilecektir. ├ľte taraftan her oyuncak ├žocu─čun eline verilerek anlat─▒lmal─▒d─▒r. ├çocu─čun oyuncaklar─▒n─▒ f─▒rlatarak, atarak, ├╝zerine basarak, sallayarak ├ž─▒kartt─▒─č─▒ seslerdeki farkl─▒l─▒─č─▒ ay─▒rt etmeyi ├Â─črenmesi de s├Âz konusudur. Bu etkinliklerde bulunurken dinleme becerisi de artacakt─▒r. Bu d├Ânemlerde, dokunma ve dinleme becerilerini geli┼čtirme a├ž─▒s─▒ndan ana-babalar ├žocuklar─▒ndaki ├ževrelerini tan─▒ma merak ve heveslerini uyar─▒c─▒ etkinlikler d├╝zenlemelidirler. Bu amaca uygun olarak hemen hemen her evde bulunan materyaller yararl─▒ olabilir. Bunlardan baz─▒lar─▒n─▒ ┼č├Âylece belirleyebiliriz. Kadife, y├╝nl├╝, pazen, pamuklu kuma┼č par├žalar─▒, tahta ya da plastik iplik makaralar─▒, kam─▒┼č ya da tahta tabaklar, perde halkalar─▒, lastik musluk contalar─▒, deri ya da s├╝et kemerler, her ├že┼čit kutular, ├že┼čitli cinste sicim ve ipler. B├╝t├╝n bu materyalleri kullanarak dokunma duyusunun daha duyarl─▒ olarak geli┼čece─či hat─▒rdan ├ž─▒kart─▒lmamal─▒d─▒r ve olas─▒ yaralanmalardan da korkmamal─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝, ├žocu─čun kazanaca─č─▒ deneyim ve uyar─▒mlar bu duygulardan ├žok daha ├Ânemlidir.

├çocu─čun dokunma duyusunu geli┼čtirici, sa─člam kalan duyular─▒n─▒ uyar─▒c─▒ ve dinleme becerilerini artt─▒r─▒c─▒ oyunlar, g├Ârenlerle birlikte oynanabilir. ├ľrne─čin : G├Ârme ├Âz├╝rl├╝ ├žocuk, bir k├╝me kom┼ču ya da akraba ├žocuklar─▒ ile birlikte bir masaya oturtulur, g├Ârenlerin g├Âzleri ba─član─▒r ve hepsine s─▒ras─▒ ile ├že┼čitli dokuma ├Âzellikleri olan kuma┼č par├žalar─▒ verilerek, “elinizin alt─▒ndaki kuma┼č─▒n cinsi nedir?” le ba┼člayan oyun, hem g├Ârme ├Âz├╝rl├╝ ├žocu─čun dokunma duyusunun geli┼čmesine yard─▒m eder, hem de g├Âren ├žocuklar─▒n k├Âr arkada┼člar─▒n─▒ daha iyi anlamalar─▒n─▒ sa─člar.

B├╝y├╝kl├╝k s─▒ras─▒na g├Âre tahta halkalar─▒ bir ├žubu─ča takma, k├╝plerden kule yapma, b├╝y├╝k kutular i├žine saklanm─▒┼č olan k├╝├ž├╝k kutular─▒ bulma, dokunma duyusunu psikomotor yetene─či geli┼čtiren oyunlard─▒r. Ayn─▒ zamanda etkinlik s─▒ras─▒nda olu┼čabilecek sesler i┼čitmeyi de geli┼čtirir. Oyun an─▒nda “ne duyuyorsun?” yada “bunun yap─▒ld─▒─č─▒ madde nedir?” t├╝r├╝ sorularla ├žocu─čun dikkati y├Ânlendirilerek dokunma, dinleme ve di─čer sa─člam kalan duyular─▒n e─čitilmesi sa─članm─▒┼č olur. Yukar─▒da s─▒ralanan materyallerin t├╝m├╝ne ├žocuk al─▒┼čk─▒n olmal─▒d─▒r. Ana-baban─▒n her bir nesnenin di─čerleri ile olan benzerlik ve farkl─▒l─▒klar─▒n─▒, ├žocu─ča dokundurarak tan─▒tmas─▒ ve i┼člevlerini anlatmas─▒ da ├Ânemli bir noktad─▒r. Ayr─▒ca okul ├Âncesi d├Ânemde okula haz─▒rl─▒k olarak Braille ile yaz─▒lm─▒┼č kitap ve benzerine de ├žocu─ču a┼čina k─▒lmak, okula haz─▒rlamak a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemlidir. ├çe┼čitli nesneleri b├╝y├╝kl├╝klerine, bi├žimlerine, yap─▒lar─▒na g├Âre ay─▒rma da dokunma duyusunu geli┼čtirici yararl─▒ ve e─členceli oyunlard─▒r bunlar i├žin evde bulunan ├že┼čitli malzemelerden yararlan─▒la bilinir. D├╝─čme, fasulye, ceviz, f─▒nd─▒k, eski anahtarlar, eski elektrik priz ve fi┼čleri v.b. Boyalar─▒n kullan─▒lmas─▒, sulu ve pastel boyalar─▒n, ├Âzellikle g├Ârme art─▒─č─▒ olan yada az g├Âren ├žocuklar i├žin olduk├ža e─člendirici olmaktad─▒r. Az g├Âren ├žocuklara sa─članacak olan oyuncaklar─▒n z─▒t, parlak renkli olanlardan se├žilmesi hem ├žocu─ča g├Ârme art─▒─č─▒n─▒ kullanmas─▒n─▒ ├Â─čreticek hem de kendine olan g├╝veni art─▒racakt─▒r. ├çe┼čitli do─ča sesleri ve g├╝r├╝lt├╝n├╝n kaydedildi─či bant ve plaklar─▒n i┼čitme duyusunu art─▒r─▒c─▒ etkinlikler d├╝zenlenirken dikkate al─▒nmas─▒ gerekece─či unutulmamal─▒d─▒r. Bu konuda ├ťlkemizde radyofonik oyunlar i├žin d├╝zenlenmi┼č kay─▒tlar─▒n oldu─čunu hat─▒rlatmakta yarar vard─▒r. ├ľrne─čin g├Âk g├╝r├╝lt├╝s├╝, kap─▒ g─▒c─▒rt─▒s─▒, ┼čim┼ček, ├že┼čitli hayvan sesleri trafikteki motorlu ta┼č─▒t sesleri. Bu t├╝r bant ve plak kay─▒tlar─▒n─▒ kullanarak sesler aras─▒ ayr─▒m─▒ ├Â─čretecek oyunlar d├╝zenlenebilir. Ya─čmur sesi dinletip “bu duydu─čunuz ne sesidir?” diye sorularak hem g├Âren hem de g├Ârme ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklar─▒n ├že┼čitli tahminlerde bulunaca─č─▒ bir oyun d├╝zenlemek olas─▒d─▒r. B├Âylesi bir oyunla her iki grubunda dinleme becerileri geli┼čece─či gibi do─čru yan─▒tlar─▒n ├Âd├╝llendirilmesi ile peki┼čtirmede sa─članacak, ├žocu─čun i┼čitme duyusunu do─čru olarak kullanmas─▒ ├Â─čretilmi┼č olacakt─▒r.

HAREKET ├ľZG├ťRL├ť─×├ťN├ť GEL─░┼×T─░R─░C─░ ETK─░NL─░K VE OYUNLAR
S├╝t ├ža─č─▒ ├žocuklar─▒ i├žin devinim ve oyun ayn─▒ etkinliklerdir. ├çocuk, elini aya─č─▒n─▒ oynat─▒rken yada bir taraftan ├Âteki tarafa devinimde bulunurken hem hareket etmi┼č olur, hem de belli bir doygunluk sa─člayarak oyun etkinli─čini de yerine getirmi┼č olur. Bu nedenle ├žocu─čun ya┼čam─▒nda devinim olarak oynaman─▒n ├Ânemi ├žok fazlad─▒r. (Zeuthen, 1978) bu d├Ânemde k├Âr bebeklerin annelerine g├Ârenlerinkinden daha fazla y├╝k ve g├Ârev d├╝┼čmektedir. G├Ârme ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklar g├Ârsel uyar─▒mlardan yoksun olduklar─▒ i├žin hareketsiz kalmaktad─▒rlar. Bu nedenle ├žocu─čun ├ževresi bedensel geli┼čimini sa─člayacak bi├žimde d├╝zenlenerek hareket ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝n ├žok erken ya┼člardan itibaren kazand─▒r─▒lmas─▒na ├žal─▒┼č─▒lmas─▒ gerekmektedir. G├Ârmeyen ├žocuk, yakalama, ba┼č─▒n─▒ ├ževirme ve yatt─▒─č─▒ yerden do─črulma gibi devinimleri yapmak i├žin sesli uyaranlarla uygun bi├žimde uyar─▒lmal─▒ ve bu al─▒┼čt─▒rmalar s─▒k s─▒k yinelenerek devinimlerin s├╝reklilik kazanmas─▒na ├žal─▒┼č─▒lmal─▒d─▒r. Anne ├žocu─čun oturmas─▒na yard─▒m etmeli ancak yard─▒m─▒n dozunu gittik├že azaltarak ├žocu─čun kendili─činden oturmas─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒r.

├çocu─ča elleri ile nas─▒l oynayaca─č─▒ da ├Â─čretilmelidir. ├ç├╝nk├╝ g├Ârmeyen bebekler genellikle ellerini 6-7 ayl─▒k oluncaya kullanamaz ve omuz hizas─▒nda yumruk yaparak tutma e─čilimindedirler. ├çocu─čun elleri ile g├Ârece─či yani ├ževreyi elleri ile dokunarak ├Â─črenece─či ger├že─či g├Âz ard─▒ edilmeksizin ├žocu─čun ellerini kullanabilece─či b├╝t├╝n etkinliklere kat─▒lmas─▒ sa─članmal─▒d─▒r. ├ľrne─čin : beslenirken biberonu, ka┼č─▒─č─▒, taba─č─▒ tutarak beslenme i┼čine kat─▒lmas─▒ sa─članmal─▒d─▒r. Bu bi├žimde bir e─čitim ├žocukta kendi kendine yeme iste─čini daha ├žabuk geli┼čtirir.

G├Ârme ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklar g├Ârsel uyaran eksikli─či nedeniyle y├╝z├╝st├╝ yatmaktan, emeklemekten, s├╝r├╝nmekten ve yuvarlanmaktan ho┼članmazlar ve ka├ž─▒n─▒rlar. Oysa, bu devinimler bedensel geli┼čim i├žin gereklidir, ├žocuk bu devinimleri yapmaya oyunlar vas─▒tas─▒yla te┼čvik edilmelidir. G├Ârme ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklar─▒n hareket ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝ kazan─▒rken g├╝├žl├╝kle kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒ baz─▒ durumlar vard─▒r. Bunlar y├Ânlere ili┼čkin olan kavramlar─▒n kullan─▒lmas─▒d─▒r. ├ľn, arka, ├╝st, alt, sa─č, sol gibi kavramlar─▒ kar─▒┼čt─▒rma e─čilimindedirler. Bu d├╝zenlenecek oyunlarda mutlaka verilmelidir, ├Ârne─čin : g├Ârenlerle birlikte oynanan masa alt─▒na ya da benzeri bir yere saklanm─▒┼č olan nesneleri, ├že┼čitli y├Ân bildiren komutlarla bulma oyunu.

A├ž─▒k havada oynanan oyunlar ├žocu─čun hareket ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝ art─▒ran etkinliklerdir. Ayn─▒ zamanda ├žocu─ča b├╝y├╝k doygunluk sa─člar, ├Âzellikle g├Âren akranlar ya da ana-babayla birlikte oynand─▒─č─▒nda. ├ľrne─čin: ” ├çember” oyunu a├ž─▒k hava g├Âren akranla oynanan bir oyundur. G├Âren ├žocuk b├╝y├╝k bir ├žember i├žine girerek ” At ” olur. K├Âr ├žocukta ├žemberi d─▒┼čtan tutup s├╝r├╝c├╝ olur. Bu oyun ├žocu─čun hareket ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝ kazanmas─▒na hem de g├Ârenlerle kayna┼čmas─▒na yard─▒mc─▒ olur. ├ť├ž tekerlekli bisiklet, kayd─▒rak, ├žit t─▒rmanma v.b. a├ž─▒k havada oynanan oyunlar ├žocu─ča bedenini istedi─či bi├žimde kullanma becerisini kazand─▒rarak hareket ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝ geli┼čtiren etkinliklerdir.
Kaynaklar
Prof. Dr. Ay┼čeg├╝l Ataman

Payla┼čmak b├╝y├╝kl├╝kt├╝r.

Bir Cevap Yaz─▒n